W dobrym tonie!

Organizator muzyki  – kto to?

Na fali nowego tworzenia John Cage zanegował dotychczasową definicję utworu muzycznego jako wyrazu indywidualnej ekspresji twórcy, jak również definicję samego twórcy, którego celem jest porozumienie z odbiorcą. Wywołał tym sporą rewolucję w środowisku muzycznym. Swoje tezy oparł na założeniu, iż w życiu najważniejsze jest doświadczanie rzeczywistości. Zatem w procesie komponowania muzyki należy wyeliminować wpływ świadomości u twórcy, w jego miejsce wprowadzając czynnik losowy¹.

Jak zatem komponował swoje utwory?

Wykorzystywał do tego na przykład znaną już Księgę przemian, a konkretnie tabelę 64 heksagramów (służących jako swoista – wróżbiarska – pomoc przy podejmowaniu decyzji). Na jej podobieństwo ułożył tabelę dźwięków i ich kombinacji, a potem, zdając się na losowy wybór żetonem,  odczytywał z niej wskazówkę co do wyboru dźwięków i przebiegu utworu. Oryginalnym pomysłem było też korzystanie z mapy nieba, by wyznaczyć miejsce nut na pięciolinii, jak w przypadku  Atlas Eclipticalis, czy zanieczyszczenia papieru, na którym zapisuje się nuty (cykl Music for Piano).

W ten sposób zamiast „kompozytora” pojawił się „organizator” muzyki. Jego rolą nie miało być przejawianie twórczych inwencji ani też nastawienie na poszukiwanie odbioru u słuchacza. Nowe zadanie polegało na iście rzemieślniczym wypełnieniu pracy wedle przyjętych założeń.

John Cage stosował też technikę kolażu, łącząc losowo dobrane fragmenty utworów różnych kompozytorów (słynne euro opery), jak i różnych gatunków muzycznych, np. w utworze, który zatytułował Musicirus wykorzystał muzykę poważną, jazz, rock, a nawet musical, a to wszystko wzbogacił jeszcze pantomimą i filmem.

Na tym ostatnim chociażby przykładzie widać, jak w przypadku Johna Cage’a tradycyjny podział na dziedziny twórczości kompletnie zawodzi!

Filozofia zen, wywodząca się z buddyzmu, którą John Cage się zachwycił, dała mu oparcie w trudnym dla niego – z powodów osobistych i finansowych – okresie lat 40 XX w. Pozostał pod jej wpływem do końca swojego życia. Medytacja spowodowała, że dostrzegł nowe cele dla muzyki. Miała ona uspokajać i wyciszać umysł, wprowadzać słuchaczy w stan wewnętrznej równowagi, uwalniać od emocji. Zaryzykować można stwierdzenie, że Cage wyznaczył jej rolę terapeutyczną (muzykoterapia?).

Pod koniec życia w autobiograficznym eseju nasz bohater stwierdził prowokacyjnie: „Najbardziej lubię tę muzykę, której jeszcze nie słyszałem” ². Sympatyków twórczości muzycznej Johna Cage’a odsyłamy do wydanej niedawno przez PWM Historii muzyki cz. 3 i 4, Danuty Gwizdalanki. Można tam znaleźć ciekawe informacje na temat wielu innych utworów muzycznych Johna Cage’a.  Na przykład dowiemy się, że to właśnie nasz bohater był autorem pierwszego happeningu, a był rok 1952…

Sięgając do Encyklopedii Muzycznej PWM³ znajdziemy informacje dotyczące pozostałych pól jego działalności w sztuce i w nauce.  Cage był na przykład wybitnym ekspertem w dziedzinie mikologii (nauki o grzybach). Był jednym z założycieli Nowojorskiego Towarzystwa Mikologicznego, do dziś dnia prężnie działającego.

A na koniec ciekawostka jeśli chodzi o literaturę. John Cage uznawany jest za najpilniejszego twórcę mezostychów⁴ zwł. o tematyce towarzyskiej. Jednym z pierwszych jest utwór na szybę nowego auta dla Jamesa Klosty’ego, który jeszcze nie zdecydował się gdzie ma jechać:

W bieżącym roku przypadają dwie okrągłe rocznice związane z Johnem Cage’em: 20. rocznica śmierci (w sierpniu) i 100. rocznica urodzin (we wrześniu). O ile łatwo zamknąć życiorys J. C. „w okrągłych cyfrach”, o tyle trudno zrobić to, opisując go jako człowieka i artystę.

Jedno jest pewne – w pełni zasłużył na miano rewolucjonisty w sztuce i znalazł wierne grono odbiorców. W roku bieżącym fanów jego twórczości połączy niewątpliwie międzynarodowy projekt pt. „Rok Johna Cage’a – Lublin 2012”¹.

John Cage zajmował się wieloma dziedzinami sztuki: plastyką, literaturą, poezją, teatrem, ale przede wszystkim muzyką, łącząc ich elementy i przekształcając – w sobie właściwy sposób. Niektórzy określali jego artystyczne działania jako zaprogramowany chaos, tworzenie oparte na grze z tradycją, formę zabawy czy ostrzej – parodię. Przez większość swojego życia pozostawał pod wpływem buddyzmu i księgi I Cing (Księga przemian). Filozofia Wschodu pomagała Cage’owi w życiu prywatnym i miała przemożny wpływ na niego jako artystę.

Spróbujmy przyjrzeć się najpierw muzycznej części jego twórczości, pamiętając jednak, że często polega ona na swoistej syntezie różnych dziedzin sztuki.

W tekście tym spróbujemy odpowiedzieć na trzy pytania:

1. Co tworzy muzykę według Johna Cage’a?

2. Co to znaczy „grać ciszą”?

3. „Organizator dźwięku” – kto to?

Co tworzy muzykę według Johna Cage’a?  Gdzie się ona zaczyna i dokąd sięgają jej granice? Swoje muzyczne credo John Cage wygłosił w 1937 roku:

„Wierzę, że zastosowanie szumu do tworzenia muzyki będzie stale wzrastało, aż zyskamy umiejętność wytwarzania muzyki za pomocą instrumentów elektrycznych”. ²

A zatem muzykę mogą tworzyć wszelkie dźwięki, również takie jak:

- naturalne odgłosy natury (szumy, piski, bzyknięcia),

- dźwięki tworzone przez różne przedmioty pełniące rolę „instrumentów” jak np. książki, meble itp.,

- nieznane dźwięki instrumentów znanych, ale preparowanych.

To zdecydowanie zburzyło dotychczasowy sposób pojmowania muzyki.

Warto wspomnieć, że John Cage uchodzi za wynalazcę fortepianu preparowanego, z którego można wydobywać dźwięki nowe, oryginalne – zbliżone do perkusyjnych, wkładając pomiędzy struny np. stalowe nakrętki. Nowatorskiemu instrumentowi nie dawano szans na dłuższą niż jeden sezon egzystencję. Okazało się inaczej. Do dnia dzisiejszego, po pewnych modyfikacjach, preparowanie fortepianu cieszy się popularnością.

John Cage był artystą o silnej osobowości. Jego oddziaływanie w dziedzinie muzyki można zauważyć w szerokich kręgach muzyków nie tylko w Stanach Zjednoczonych, gdzie tworzył. Utworami:  4’33”, czy Imaginary Landscape No. 4 sprowokował dyskusję o granicach muzyki.

Co to znaczy „grać ciszą”?

Kto nie słyszał … przepraszam, powinnam raczej zapytać: kto nie zna jego utworu

 4’ 33” . Toż to bite  4 minuty i 33 sekundy ciszy „granej” przez wykonawców (orkiestrę, ale może to też być 1 instrument – jakikolwiek)!

Premiera utworu miała miejsce w sali koncertowej Maverick w Woodstock w 1952 roku. Do tego wydarzenia powrócił niedawno Kyle Gann w swojej książce  No Such Thing as Slilence: John Cage’s ‘4’33”  i nazwał utwór „kawałkiem ciszy” (silent piece) ³, chociaż do całkowitej ciszy było dość daleko … bowiem w miarę trwania utworu coraz częściej można było usłyszeć różne odgłosy dobiegające od zaskoczonej publiczności.

Na brak dźwięków nie można się uskarżać słuchając utworu Imaginary Landscape No. 4. Dobiegają one z 12 radioodbiorników, które obsługują 24 osoby – regulując nieustannie na chybił – trafił długość fal i głośność. Wprowadzając do kompozycji tego utworu przypadek, Cage opierał się, podobnie jak w innych swoich dokonaniach, na księdze I Cing.

Arnold Schönberg –  mistrz Johna Cage’a w pierwszym okresie jego twórczości powiedział, o swoim studencie, iż nie jest on kompozytorem, jest za to …  organizatorem dźwięku. Organizator dźwięku – kto to?  O tym w następnym wpisie.

Opracowała: Renata Olchawa

¹  Projekt będzie realizowany do końca 2012r. (obejmuje 12 bloków tematycznych, pokazujących chronologicznie twórczość Cage’a). Będą to konferencje naukowe, wystawy plastyczne, przedstawienia teatralne, happeningi i koncerty. W Lublinie pojawią się artyści, którzy bezpośrednio współpracowali z Johnem Cage’em.

 ² Gwizdalanka D., Historia muzyki, cz. 4 s. 108, Kraków 2011, PWM SA.

³ Informacja zaczerpnięta z artykułu: Alex Ross, Searching for Slilence. John Cage’s art of noise, [w:] The New Yorker, October 4, 2010.