Cajón to instrument, który staje się coraz bardziej popularny w Europie i Stanach Zjednoczonych. Hipnotyzujące rytmy, wydobywające się z tego niepozornego pudełka sprawiają, że coraz więcej osób uczy się gry na tym instrumencie. Jak jednak cajón znalazł się wśród uznanych instrumentów muzycznych, krótko mówiąc – skąd się wziął?

Cajóny można spotkać w wielu krajach Ameryki Południowej, jednak najbardziej znane są te, pochodzące z Kuby i Peru. Historia tych drugich jest jednak dość słabo udokumentowana – więcej zainteresowania wśród badaczy wzbudzają cajóny z Kuby, która słynie daleko bardziej ze swej pełnej tańca i muzyki kultury.

Cajón  wykształcił się w ostatnich dekadach XIX wieku, jako jeden z instrumentów perkusyjnych, używanych do grania rumby. Choć nie ma na to dowodów w postaci zdjęć czy jakichkolwiek źródeł pisanych, przypuszcza się, że wynalazcami tego instrumentu byli pracownicy doków, którzy urozmaicali sobie czas graniem na pustych skrzynkach.

Początkowo cajóny były budowane wyłącznie z twardego drewna, później jednak zaczęto używać do tego celu znacznie tańszej i szerzej dostępnej sklejki. By urozmaicić dźwięk niektórzy montują w cajónach także elementy metalowe, takie jak dzwonki – szczególnie, jeśli instrumenty są wykorzystywane do celów religijnych. Ceremonie religijne są właśnie tym polem, na którym cajóny są na Kubie wykorzystywane prawdopodobnie najszerzej.

Wszyscy wiemy, jak ważne w religiach afrykańskich są bębny. Niewolnicy przewiezieni do Ameryki Południowej zabrali ze sobą swoje wierzenia i zwyczaje, które z czasem, za sprawą styczności z innymi religiami, ewoluowały. Jednak przywiązanie do świętego rytmu bębnów nie ustało –  by odprawić jak należy rytuały religijne, wierzący są gotowi sporo zapłacić muzykom, za ich grę. Mniej majętni muszą się zadowolić o wiele tańszymi zespołami, grającymi na cajónach – rytuały takie, choć odprawiane w tym samym celu, różnią się jednak przebiegiem, co powoduje także obniżkę kosztów. Innym powodem, dla którego wiele rodzin woli te zespoły jest… kolor skóry – cajón jest uważany za instrument mulatów, w przeciwieństwie do niewątpliwie afrykańskiego bębna. Również władze kubańskie, swoimi antyreligijnymi akcjami, niechcący przyczyniły się do wzrostu popularności tego instrumentu – wszak jego początki związane są z muzyką taneczną, w przeciwieństwie do bębnów, których sakralnemu przeznaczeniu trudno zaprzeczyć.

Cajón z czasem, z instrumentu zastępującego bębny, urósł do rangi tego głównego, najważniejszego i absolutnie niezbędnego w niektórych uroczystościach. Jedną z nich, jest Cajón pa’los Muertos lub też Cajón al Muerto, odprawiana w celu nawiązanie kontaktu z duszami zmarłych i ku ich czci. Co ciekawe zamawiają te rytuały wyznawcy różnych kultów – w niesamowity sposób łączą one ludzi, którzy czczą różnych bogów, jednak żyją w tym samym miejscu i znoszą te same trudy życia w ciężkich warunkach polityczno-ekonomicznych. Sam rytuał jest kompletnym pomieszaniem wielu różnych wyznań i ceremonii. Jego zadaniem jest przełamać złą passę i przynieść szczęście.

Ceremonia odbywa się w domu, wszyscy wchodzący muszą –  w celu pozbycia się negatywnej energii – obmyć się wodą kwiatową, stojącą przy wejściu. Następnie podchodzą do bóvedy – małego stolika- ołtarzyka, na którym znajdują się: naczynia z wodą, świece, kwiaty, cygara, rum, zdjęcia przodków i w miarę możliwości ich rzeczy prywatne. Obrzędy zaczyna się od odmówienia Ojcze nasz i Zdrowaś Mario oraz czytania fragmentów z pism Allana Kardeca (teoretyka spirytyzmu),  choć może się to różnić w zależności od zwyczajów rodziny. Muzycy grają przez cały czas, goście rozmawiają i tańczą do momentu, aż dusza zmarłego wejdzie w któregoś z uczestników, by przekazać przybyłym swoje rady lub o coś prosić (choć nie zawsze się to zdarza – ceremonia podczas której duch nikogo nie opęta uchodzi za niezbyt udaną).

Rytuały z  cajónem stały się bardzo popularne na początku lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku, kiedy to kryzys ekonomiczny na Kubie szczególnie dawał się we znaki jej mieszkańcom. Obecnie nie trzeba jednak jechać na wyspę, żeby wziąć udział w obrzędach w stylu Cajón pa’los Muertos – odprawia się je w wielu miastach Stanów Zjednoczonych, w których mieszkają społeczności latynoskie, a szczególnie kubańskie.

U nas, choć cajón dopiero toruje sobie drogę do uznania i ciągle jeszcze jego widok przyjmowany jest ze zdziwieniem (gra się na tym, siada, a może to budka dla ptaków?), można go usłyszeć coraz częściej, szczególnie w dużych lub ,,turystycznych” miastach, gdzie wykorzystywany jest przez młodych muzyków, dorabiających sobie ulicznym graniem.

Aneta Kalamat

Na podstawie: Warden,N., Cajón pa’los Muertos. Tranculturation and Emergent Tradition in Afro-Cuban Ritual Drumming and Song. Praca magisterska napisana w 2006 roku na Tufts University.